Με αφορμή την δημοσίευση στα «Χρονικά Αντισημιτισμού #133» ας θυμηθούμε τα γεγονότα γύρω από την περίφημη δίκη του Μέρτεν
Η δίκη του μακελάρη Μαξ Μέρτεν στην Ελλάδα το 1959 [1] αποτέλεσε ένα από τα πιο πολυσυζητημένα γεγονότα στην μεταεμφυλιακή Ελλάδα. Ο Μέρτεν ήταν ναζιστής νομικός και αξιωματούχος του εθνικοσοσιαλιστικού καθεστώτος, που υπηρέτησε ως στρατιωτικός διοικητής στη Θεσσαλονίκη κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής. Το όνομα του συνδέθηκε άμεσα με το Ολοκαύτωμα και με την συστηματική εξόντωση της εβραϊκής κοινότητας της πόλης, μιας από τις παλαιότερες και σημαντικότερες της Ευρώπης, γνωστή και ως η Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων.
Κατά τη θητεία του (1942–1944), ο Μέρτεν κατηγορήθηκε για την οργάνωση των εκτοπισμών περίπου 50.000 Εβραίων της Θεσσαλονίκης στο Άουσβιτς, καθώς και για κατασχέσεις περιουσιών και λεηλασίες. Η δράση του στην Ελλάδα είχε μείνει ατιμώρητη επί σειρά ετών, μέχρι που το 1957 επισκέφθηκε απερίσκεπτα την Αθήνα, πιστεύοντας πως δεν θα διωχθεί — αλλά τελικά συνελήφθη από τις ελληνικές αρχές.
Η δίκη του ξεκίνησε το 1959 και προκάλεσε έντονη πολιτική αντιπαράθεση, τόσο στην Ελλάδα όσο και στη Δυτική Γερμανία. Το ελληνικό αστικό δικαστήριο τον καταδίκασε σε 25 χρόνια κάθειρξη, αναγνωρίζοντας την ενοχή του για εγκλήματα πολέμου. Ωστόσο, και παρά την ποινή, ο Μέρτεν απελάθηκε στη Γερμανία το 1960 μετά από πιέσεις της κυβέρνησης της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας. Η άσκηση πίεσης για παράδοση των ναζί που κρατούνταν σε άλλες χώρες ήταν μια πάγια τακτική του δυτικογερμανικού καπιταλιστικού κράτους.
Η παράδοση του Μέρτεν στην Δ. Γερμανία από τις ελληνικές αρχές δημιούργησε τεράστιο κύμα αντιδράσεων στην ελληνική κοινή γνώμη και χαρακτηρίστηκε από πολλούς ως σκάνδαλο υποχωρητικότητας και πολιτικού συμβιβασμού. Επιπλέον, ο Μέρτεν επιχείρησε μετά την επιστροφή του στην Δ. Γερμανία να εμπλέξει Έλληνες πολιτικούς (μεταξύ αυτών και τον μετέπειτα πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Καραμανλή) σε δήθεν συνεργασία με τους ναζί, ισχυρισμούς που δεν επιβεβαιώθηκαν ποτέ.
Είναι ξεκάθαρο ότι η υπόθεση Μέρτεν φώτισε διάφορες πλευρές της ίδιας αντιφατικότητας και της υποκρισίας της αστικής δημοκρατίας. Την αντιφατική στάση της Δύσης απέναντι στους ναζιστές εγκληματίες πολέμου. Έδειξε με τον πλέον γλαφυρό τρόπο τα όρια της αστικής δικαιοσύνης, ειδικά την περίοδο του ψυχρού πολέμου. Ξεσκέπασε τις αστικές τάξεις και τα εθνικά κράτη μέσα από την απροθυμία τους να δικάσουν και να καταδικάσουν τους ναζιστές εγκληματίες. Πολύ περισσότερο, αυτό ισχύει για την Δ. Γερμανία, μια χώρα που στην πραγματικότητα δεν «αποναζιστικοποιήθηκε» ποτέ. Αντίθετα πολλά στελέχη του εθνικοσοσιαλιστικού καθεστώτος, συνέχισαν να είναι σε πόστα εξουσίας και αργότερα. Με το θέμα αυτό έχουμε ασχοληθεί και στο παρελθόν.
Η υπόθεση Μέρτεν ανέδειξε την ανάγκη διατήρησης της ιστορικής μνήμης και την σημασία των αγώνων για τη δικαίωση των θυμάτων του Ολοκαυτώματος που ως γνωστό δεν συμπεριλήφθηκε στην επίσημη εθνική αφήγηση του ελληνικού μεταεμφυλιακού αντικομμουνιστικού καθεστώτος. Μια ιστορική μνήμη που ειδικά όσο αφορά τους Εβραίους υποτιμήθηκε και από την μεταεμφυλιακή ιδεολογικά και εθνικά ενσωματωμένη αριστερά.
Η Υπόθεση Μέρτεν και το παρασκήνιο των γερμανικών αποζημιώσεων. Η συμφωνία Καραμανλή–Αντενάουερ (1960)
Υπό το βάρος των πιέσεων και με φόντο την ανάγκη ενίσχυσης των ελληνογερμανικών σχέσεων (και τη μετανάστευση ελληνικού εργατικού δυναμικού προς τη Γερμανία), η ελληνική κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή συμφώνησε το 1960 με την κυβέρνηση του Κόνραντ Αντενάουερ σε ένα πακέτο οικονομικής συμφωνίας. Το 1960 υπογράφηκε διμερής συμφωνία που προέβλεπε: την καταβολή 115 εκατομμυρίων μάρκων από τη Δυτική Γερμανία προς την Ελλάδα υπό τη μορφή αποζημιώσεων για τα θύματα διώξεων του ναζισμού (κυρίως Εβραίους, αντιστασιακούς και άλλες κατηγορίες), με τη ρητή όμως μη αναγνώριση ευθύνης για συνολικές πολεμικές αποζημιώσεις ή επανορθώσεις. Η συμφωνία αυτή παρουσιάστηκε ως “ανθρωπιστική” και “συμβολική”, όμως για πολλούς ιστορικούς και νομικούς της εποχής εκείνης αποτέλεσε έμμεσο “αντάλλαγμα” για την έκδοση του Μέρτεν, ο οποίος απελάθηκε λίγους μήνες μετά στην Δ. Γερμανία και αφέθηκε αμέσως ελεύθερος.
Αυτή είναι μια αλήθεια που σήμερα τείνει να περάσει στη λήθη. Οι «εθνικοί αγώνες» για συνολικές αποζημιώσεις από την σημερινή Γερμανία προς την Ελλάδα, ένα χαρτί που έπαιξε ο ΣΥΡΙΖΑ τα προηγούμενα χρόνια δεν ήταν τίποτα άλλο από «εθνικό σανό» εσωτερικής κατανάλωσης. Η υπόθεση του καθάρματος Μέρτεν δείχνει με σαφήνεια τι σημαίνει αστική δικαιοσύνη και δημοκρατία που δεν αποτελεί τίποτα άλλο από την διατήρηση των δομών εξουσίας της καπιταλιστικής κυριαρχίας με άλλα μέσα. Πολύ περισσότερο, φωτίζει πλευρές του ερωτήματος γιατί ο ναζισμός και πολλά οργανικά στοιχεία του, επιβιώνουν μετά το 1945 και αποτελούν την ραχοκοκαλιά της νέας ακροδεξιάς σήμερα. Μιας ακροδεξιάς που έχει σηκώσει κεφάλι παντού στην Ευρώπη. Ένα θέμα που μας απασχολεί συνεχώς στις συζητήσεις μας.
Σημείωση:
[1] Περισσότερα για την υπόθεση Μέρτεν στα αγγλικά https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/16118944241241441
